आज आपण तिथी आणि तिथी ची देवता याबद्दल जाणून घेणार आहोत.
आजच्या पिढीला तिथी म्हटले की, चतुर्थी, एकादशी अशा ठराविक तिथी व त्यादिवशी उपवास करायचा म्हणजे खिचडी, वेफर्स ई. खायचे एवढेच माहीत असते. पण तिथी म्हणजे एक खगोल शास्त्रीय ज्योतिष संज्ञा आहे ही कल्पना देखील नसते.
एक चंद्र नक्षत्र जसे १३ अंश २० कलेचे असते, तसे एक तिथी १२ अंश असते. जेव्हा सूर्य आणि चंद्र एकाच रेखांशावर येतात, तेव्हा ३० तिथींचा नवीन चंद्र महिना सुरू होतो.
जसजसा काळ पुढे जाईल तसतसा चंद्र सूर्याच्या पुढे सरकत जाईल. जेव्हा चंद्राचे रेखांश सूर्याच्या रेखांशापेक्षा १२° जास्त असते तेव्हा पहिली तिथी किंवा चंद्र दिवस संपतो आणि दुसरी तिथी सुरू होते. जेव्हा चंद्राचे रेखांश सूर्याच्या रेखांशापेक्षा २४° जास्त असते तेव्हा दुसरी तिथी संपते आणि तिसरी तिथी सुरू होते. जेव्हा चंद्राचा रेखांश सूर्याच्या रेखांशापेक्षा ३६° अधिक असतो तेव्हा तिसरी तिथी संपते आणि चौथी तिथी सुरू होते, या प्रमाणे तिथी मोजव्यात.
एका चंद्र महिन्यात ३० तिथी असतात. प्रत्येक महिन्याची दोन पंधरवड्यांमध्ये (पक्ष) विभागणी केली जाते. शुक्ल/शुध्द पक्ष किंवा उज्वल पंधरवड्यादरम्यान, चंद्र कला मोठी होत जाते. या पक्षादरम्यान, चंद्र सूर्यापेक्षा ०° आणि १८०º च्या दरम्यान असतो. कृष्ण पंधरवड्या मध्ये कला कमी होत चंद्र मावळतो. या पक्षादरम्यान, चंद्र सूर्यापेक्षा १८०° आणि ३६०° दरम्यानच्या राशीने पुढे असतो.
एका महिन्याच्या शेवटी, सूर्य-चंद्र रेखांशाचा फरक असेल (१२ x ३०)°, म्हणजे, ३६०°. याचा अर्थ असा की चंद्र राशीभोवती एक चक्र पूर्ण करेल आणि पुन्हा सूर्याशी संपर्क साधेल. त्यामुळे सूर्य आणि चंद्र पुन्हा एकाच रेखांशावर असतील.
त्यानंतर नवीन महिन्यात आपण खालील रीत वापरून सूर्य आणि चंद्राच्या रेखांशावरून एका दिवशी चालू असलेली तिथी शोधू शकतो
(१) फरक शोधा: (चंद्राचे रेखांश – सूर्याचे रेखांश). परिणाम सकारात्मक असल्यास ३६०° जोडा. परिणाम ०° आणि ३६०° दरम्यान असेल आणि चंद्र सूर्याच्या संदर्भात किती प्रगत आहे हे दर्शवेल.
(२) या निकालाला १२° ने विभाजित करा. बाकी सोडून द्या आणि भाग घ्या.
(३) भागाला १ जोडा. तुम्हाला १ ते ३० पर्यंत एक संख्या मिळेल. त्यामुळे तिथीची अनुक्रमणिका चालू होईल.
(४) तक्ता बघून तिथीचे नाव शोधा. शुक्ल पंधरवडयात १५ तिथी आहेत आणि त्याच तिथी ची कृष्ण पंधरवड्यात पुनरावृत्ती होते.
उदा. सारणीवरून असे दिसून येते की ३० पैकी २२ वी तिथी कृष्ण पक्षात आहे आणि ती सप्तमी आहे. तर २२ वी तिथी “कृष्ण सप्तमी” आहे.
जसा राशीचा, नक्षत्रांचा एक ग्रह स्वामी असतो व त्या काळात त्या ग्रहाचा प्रभाव मानला जातो, तसेच प्रत्येक तिथीचा देखील एक ग्रह स्वामी असतो, ज्याचा त्या तिथी वर प्रभाव असतो. जर कोणतेही कार्य करताना, त्या दिवशी कोणती तिथी आहे, त्याच्या ग्रह स्वामी ची आराधना उपासना केल्यास तो दिवस सार्थकी लागू शकतो.
आपल्या माहितीसाठी सोबत तिथी व तिचा ग्रह स्वामी याचे कोष्टक देत आहे.
ज्योतिष मित्र मिलिंद (पुणे) संपर्क : 7058115947 (सशुल्क कुंडली मार्गदर्शन)
मध्यंतरी वेदिक खगोलशास्त्रावर एक ग्रंथ वाचनात आला. आपल्या वैदिक ऋषींना आजच्या काळातील आधुनिक प्रगत विज्ञान अवगत होते व त्याचे अनेक दाखले आपल्याला वेदांपासून ते वराहमिहिर पर्यंत अनेक जणांच्या ग्रंथात आढळून येतात.
हा ग्रंथ अभ्यासपूर्ण व रसपूर्ण वाटला म्हणून त्यातील ठराविक भाग स्वैर अनुवाद स्वरुपात येथे दिला आहे. उत्सुक विद्वानांनी या काळाची खातरजमा करून त्यांची निरीक्षणे नोंदवली तर सर्वांना त्याचा फायदा होईल.
वेद हा भारताचा अतिप्राचीन मौल्यवान आणि गौरवपूर्ण वारसा आहे. ‘वेद’ म्हणजे ज्ञान आणि त्यात खगोलशास्त्रीय ज्ञानाचाही समावेश होतो.
वेद २७ किंवा २८ नक्षत्रांची नावे सांगतात आणि त्यांना ‘नक्षत्र’ म्हणतात कारण ते स्थिर तारे आहेत. ते पाच ग्रहांचाही स्वतंत्रपणे उल्लेख करतात. अशा प्रकारे तारे आणि ग्रहांमधील भेद माहित केला गेला, जो बारकाईने व सातत्याने निरीक्षण द्वारे दीर्घकाळानंतरच ज्ञात होऊ शकतो.
नक्षत्र’ आणि ग्रह ही नावे अतिशय वैज्ञानिक आणि वर्णनात्मक आहेत. नक्षत्र’ म्हणजे जे हलत नाही, आढळ आहे ते..ग्रह म्हणजे ग्रहण करणारी, जे काहीतरी धरून ठेवते किंवा आसपासच्या भागात येणारी कोणतीही गोष्ट पकडते. ग्रह त्यांच्याजवळ गुरुत्वाकर्षण शक्ती असते जी त्यांच्या आसपासच्या कोणत्याही गोष्टीला आकर्षित करते आणि पकडते.
ग्रहांची नावेही वास्तववादी आणि वैज्ञानिक आहेत. शनी म्हणजे मंद गतीने चालणारा. बृहस्पतिला ‘गुरू’ किंवा ‘ब्रहस्पती’ असे नाव दिले जाते – याचा अर्थ सर्वात मोठा किंवा रुंद आहे. शुक्र म्हणजे तेजस्वी. शुक्र खूप मोठा दिसतो पण त्याला गुरु म्हटले जात नाही. अशा प्रकारे नावांवरूनच असे दिसून येते की वैदिक द्रष्ट्यांना ग्रहांचे पूर्ण ज्ञान होते.
नक्षत्रांची नावे देखील वैज्ञानिक आहेत आणि गहन ज्ञान प्रकट करतात. उदाहरणार्थ ज्येष्ठा हे अंटारेस चे नाव आहे. अंटारेस या ग्रीक नावाचा अर्थ ‘मंगळाचा प्रतिस्पर्धी’ असा होतो. मंगळाचा रंग लाल आणि आकाराने अंटारेस सारखाच आहे. म्हणून हे नाव.
याउलट ज्येष्ठ म्हणजे सर्वात जुने आणि सर्वात मोठे. खरं तर, आधुनिक खगोलशास्त्रानुसार हा तारा खरोखरच जवळ येणारा रेड जायंट (तारकीय वृद्धत्व) आहे.
ज्येष्ठ किंवा अंतरेस हे सर्वात मोठे आणि जुने असल्याचे वैदिक ऋषींनी कसे प्रकट केले? आधुनिक खगोलशास्त्राने परमाणु भौतिकशास्त्राच्या मदतीने सिद्ध केले आहे की अँटारेस हा तारा सूर्यापेक्षा ३०० पट मोठा आणि २००० पट अधिक तेजस्वी आहे. त्यास पाहिल्यास तो नक्षत्रांमध्ये १७ वा तारा म्हणून श्रेणीबद्ध आहे. असे असूनही वैदिक लोक यास ज्येष्ठ आणि सर्वात मोठे असे म्हणतात. हे दर्शवते की वैदिक ऋषींकडे प्रगत विज्ञान होते.
एका नक्षत्राचे नाव आहे मुलबर्हिस. मूल म्हणजे मूळ आणि बर्हिस म्हणजे बाहेर पसरणे किंवा पंखा. हे आता सिद्ध झाले आहे की ते मूळ आहे ज्यापासून आकाशगंगा बाहेर पसरली आहे.
त्रिशंकू हे नाव क्रक्सला दिले आहे. त्रिशंकू म्हणजे तीन शंकू. शंकू ही एक संख्या आहे. तिप्पट संख्या म्हणजे त्रिशंकू. जर आपण तीन शंकू महायोजनेची गणना केली तर आपल्याला २०४ प्रकाशवर्षांचा आकडा मिळेल. आधुनिक खगोलशास्त्र सांगते की हा तारा पृथ्वीपासून २०५ प्रकाशवर्षे दूर आहे.
अगस्त्य हे कॅनोपसचे नाव आहे. अगस्त्याने समुद्रकिनारी बसून संपूर्ण समुद्र प्याला अशी कथा पूर्वापार प्रसिद्ध आहे. कथा हे सूचित करते की अगस्त्य नक्षत्र समुद्र किंवा ‘जलाधी’ जवळ आहे. जलाधि ही एक संख्या आहे. जर आपण एका जलधी महायोजनेची गणना केली तर आपल्याला ६५० प्रकाशवर्षे अंतर मिळते आणि आधुनिक खगोलशास्त्रानुसार ते ६८० प्रकाशवर्षे अंतर आहे.
त्यामुळे प्राचीन भारतीय ऋषीमुनींनी तारे आणि ग्रहांना योग्य आणि वैज्ञानिक नावे दिली असल्याचे दिसून येते. ही नावे पश्चिम आणि पूर्वेकडे गेली. अरबमार्गे भारतात आलेल्या ताऱ्यांची नावे ग्रीक लोकांनी तयार केली असे विद्वानांचे मत आहे, पण ते तसे नाही.
ही नावे भारतातून परदेशात गेली या संकल्पनेला समर्थन देण्यासाठी येथे एक पुरावा असा. सप्तर्षीस पूर्वी रिक्ख (RV1.24.10; सतपथ 2.1.2.4) म्हणून ओळखले जात होते. हे नाव युरोपात गेले आणि त्याला उर्सा म्हणून मान्यता मिळाली. पण रिक्ख चे दोन अर्थ आहेत. रिक्ख म्हणजे तारा तसेच अस्वल. दुसरा अर्थ पाश्चिमात्य लोकांनी घेतला. वास्तविक अस्वलाची आकृती आकाशात इतकी स्पष्ट दिसत नाही. त्यामुळे पुढे पतंगासारखी आकृती तयार करण्यासाठी केवळ सात प्रमुख तारे घेऊन हे नाव सप्तर्षी असे बदलण्यात आले. सप्त रिक्ख आणि सप्त ऋषी यांचा एकच अर्थ आहे; पण पाश्चिमात्य लोकांना ते समजले नाही. ते जुने नाव उर्सा, अस्वल पर्यंत अडकले. पण हा बदल अमेरिकन जनतेने स्वीकारला. दक्षिण अमेरिकेत सप्तर्षी दिसत नाहीत, पण तरीही त्यांच्यामध्ये सप्तर्षींबद्दल सात भाऊ आणि बहिणीची कथा आहे. संशोधनात दक्षिण अमेरिकेत भारतीयांचे इतर सांस्कृतिक अवशेष मिळाले आहेत, त्यामुळे हे नाव आणि कथा भारतातून दक्षिण अमेरिकेत, म्हणजे पाताळ (ब्राझील) येथे गेली हे स्पष्ट आहे.
व्हीनस हे ऋग्वेदिक काळातील एक इक्ष्वाकु राजा (RV X. 123) वेना या नावावरून आले आहे. राजा वेनाला त्याच्या नावावरून एका तेजस्वी ग्रहाचे नाव देऊन सन्मानित करण्यात आले. युरोप मध्ये वेना चे व्हीनस असे रुपांतर झाले. हजारो वर्षे लोटली तेव्हा वेना हे नाव काळाच्या ओघात लुप्त झाले. आणि म्हणून दैत्यांचे पुरोहित शुक्र या महान ऋषींच्या नावावरून एक नवीन नाव तयार केले गेले. शुक्राचे दोन अर्थ आहेत: याचा अर्थ दैत्य-पुरोहिताच्या नावाव्यतिरिक्त तेजस्वी असा होतो. हा बदल पाश्चिमात्य लोकांनी स्वीकारला नाही, ते जुन्या नावाला चिकटून राहिले.
कॅनिस मेजर आणि मायनर ही आकाशगंगेच्या दोन्ही बाजूला वसलेल्या ताऱ्यांना दिलेली नावे आहेत. कॅनिस मेजरला व्याध किंवा रुद्र असे म्हणतात.. हे नवीन नाव अतिशय वैज्ञानिक आणि वर्णनात्मक आहे, कारण देव रुद्र नेहमी पत्नी उमा गौरीसोबत असायचा. आधुनिक खगोलशास्त्राने हा तारा ट्विन स्टार असल्याचे शोधून काढले आहे.
अशा प्रकारे तारे आणि ग्रहांचे नाव देणे आणि त्यांचे नाव बदलणे हे वैदिक खगोलशास्त्रात घडत आले आहे, जे खगोलशास्त्राचे प्रगतीशील विज्ञान सूचित करते.
आपले ऋषी पिढ्यानपिढ्या आकाश आणि ताऱ्यांचे निरीक्षण करत होते आणि घटनेची नोंद करत होते. त्यामुळे ते ध्रुवीय ताऱ्याचे स्थलांतर शोधू शकले. लिंगपुराणात बदलाचा उल्लेख आहे. (पतंजल योग, II. 28 II). ध्रुवाला गती आहे याचा देखील उल्लेख आहे..
महाभारत (III. 230) मध्ये अभिजित (वेगा) च्या पतनाची नोंद आहे आणि या घटनेचे श्रेय उन्हाळी संक्रांतीच्या वेळी कृतिकाच्या स्थितीला दिले आहे. कृत्तिका २१००० ते २०००० ई.स.पूर्वी ग्रीष्मकालीन संक्रांतीच्या वेळी होत्या. यावेळी पतन सुरू झाले आणि १३००० ईसपूर्व पूर्ण झाले. येथे स्कंदने समस्येवर चर्चा करण्यासाठी इंद्राची भेट घेतली आणि अभिजितला चंद्राच्या नक्षत्र यादीतून काढून टाकण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
महाभारतात युद्धाच्या वेळी ग्रहांच्या सायन आणि निरयण या दोन्ही स्थितीचा उल्लेख केला आहे. हिवाळी संक्रांती रेवती येथे होती आणि व्हर्नल इक्विनॉक्स तेव्हा पुनर्वसु येथे होते. हा कालावधी इस पूर्व ५५६१ आहे. १६ ऑक्टोबर इस पूर्व ५५६१ रोजी सर्व ग्रह व्यासांनी दिलेले अचूक स्थाने दर्शवितात. आणखी तीन ग्रहांचा उल्लेख व्यासांनी श्वेता, श्यामा, तिवरा या नावांनी केला आहे. असे आढळले आहे की ते अनुक्रमे युरेनस, नेपच्यून आणि प्लूटो आहेत, कारण त्या तारखेला त्यांची स्थाने व्यासांनी सांगितलेल्या स्थानांशी जुळतात.
ब्रह्मांडाच्या उत्पत्तीचा सिद्धांत ऋग्वेदाच्या प्रसिद्ध नासदीय सूक्तात (X.129) दिलेला आहे. उल्लेखनीय म्हणजे ते आधुनिक वैज्ञानिक सिद्धांतासारखेच आहे. या सूक्तात आणि प्रस्नोपनिषद (III. 8) मध्ये देखील गॅस ड्रॉप तसेच ग्रहाच्या गुरुत्वाकर्षणाचा उल्लेख आहे.
अशा प्रकारे अनेक वैज्ञानिक प्रगती प्राचीन साहित्यात नोंदवलेली आढळतात. पण या शास्त्रांच्या तारखा आपण कशा ठरवू शकतो? आपल्या साहित्यात कदाचित खगोलीय नोंदी आहेत ज्यावरून आपण त्यांच्या तारखा निश्चित करू शकतो. यासाठी त्यांनी वेळ कशी निश्चित केली हे पाहावे लागेल.
काही ऋषींनी फक्त चंद्राचे निरीक्षण केले. चंद्र पूर्ण होईपर्यंत दिवसेंदिवस आकार वाढत असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. नंतर हळूहळू तो नाहीसा होईपर्यंत कमी होत गेला. पूर्ण चंद्र दिवसाला पौर्णिमा असे नाव देण्यात आले. अदृश्य चंद्र दिवसाला अमावस्या असे नाव देण्यात आले. अमावस्या ही एक वैज्ञानिक संज्ञा आहे कारण याचा अर्थ एकत्र राहणे (अमा = एकत्र, वस्य राहणे). अशा प्रकारे प्राचीन वैदिक काळात ऋषीमुनींना चंद्र नाहीसे होण्याचे कारण माहित होते. त्यांनी पाहिले की सुमारे पंधरा दिवस चंद्राचा आकार वाढला आणि पौर्णिमेपासून पंधरा दिवसांचा आकार कमी झाला: सुमारे तीस दिवसांचा हा कालावधी चंद्रानंतर ‘मासा’ म्हणून ओळखला जातो. मासा त्याच्या दोन पंखांनी उडतो म्हणून तो दोन ‘पक्षांत’ विभागला गेला. पक्षा म्हणजे पक्ष्याचा पंख. दररोज दिसणारा चंद्राचा आकार ‘कला’ म्हणून दर्शविण्यात आला. प्रत्येक दिवसाला तिथी असे म्हणतात जे चंद्राच्या कला आणि सूर्यापासूनचे अंतर यावर अवलंबून होते.
एक तिथी – सूर्यापासून १२° अंतर. हे होते.
एक चंद्र वर्षात १२ चंद्र महिने आणि ३५४.३६७ दिवस असतात.
काही ऋषींनी पाहिले की चंद्र प्रत्येक दिवशी एका ठराविक ताऱ्याच्या सान्निध्यात येतो. त्यांनी चंद्राचा तारकीय मार्ग शोधून काढला आणि त्या मार्गावरील ताऱ्यांना नावे दिली. त्यांनी दिवस मोजले आणि त्या विशिष्ट दिवशी चंद्र ज्या नक्षत्राच्या आसपास राहतो त्यानुसार दिवसांची, चंद्र महिन्यांची नावे नक्षत्राच्या आसपास ठेवली.
तरीही इतर ऋषींनी सूर्याचे आणि त्याच्या हालचालींचे निरीक्षण केले. रोज उगवत्या सूर्याला ते पाणी अर्पण करत होते. त्यामुळे उगवता सूर्य काही दिवस क्षितिजावर उजवीकडे आणि नंतर डावीकडे सरकल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. सूर्य बाजूला गेल्यावर थंडीचा हंगाम सुरू झाल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. त्यांनी सूर्याची सर्वात दूरची उजवी स्थिती शोधून काढली. जेव्हा सूर्य उत्तरेकडे जाऊ लागला तेव्हा या स्थितीतून त्यांचा शिशिर ऋतू सुरू झाला. म्हणून त्यांनी त्याला उत्तरायण किंवा देवयान म्हटले. सूर्याची ही उत्तरेकडील वाटचाल संपल्यानंतर सूर्य पुन्हा दक्षिणेकडे जाऊ लागला. याला दक्षिणायन किंवा पितृयन असे नाव देण्यात आले. पितृयानाच्या प्रारंभी पावसाळा सुरू झाल्याचे त्यांचे निरीक्षण होते. (आरव्ही VI. 32-5). त्यांनी उगवता सूर्य आणि त्याच्या अयनाच्या स्थितीनुसार सहा ऋतू तयार केले.
त्यांनी त्यांचे वर्ष पावसाळ्यापासून सुरू केले आणि म्हणून त्याला Varșă (वर्षापासून पाऊस) असे म्हटले. त्यांचे वर्ष पुढील पावसाळ्यात संपले आणि अशा प्रकारे हंगामी किंवा संक्रांती सौर वर्ष किंवा उष्णकटिबंधीय सौर वर्ष होते. तैत्तिरीय-संहितेत दिलेल्या ऋतूची नावे व माहितीचा उल्लेख आहे.
चंद्र महिन्याच्या नावावरून देखील आपण सूर्याची स्थिती शोधू शकतो.
अशा विविध नोंदींचा विचार करून आपण विविध धर्मग्रंथांच्या आणि घटनांच्या तारखा निश्चित करू शकतो.
आपल्या धर्मग्रंथांमध्ये इक्विनॉक्सची पूर्वस्थिती आहे, परंतु त्यांनी विषुववृत्तावरील सूर्याची स्थिती लक्षात घेतली आहे, यावरून हे सिद्ध होते की त्यांना पूर्ववर्तीबद्दल काही ज्ञान होते. आता याची पुष्टी झाली आहे की व्हरनल इक्विनॉक्स येथील सूर्य ७२ वर्षांत एक अंश किंवा ९६० वर्षांत एक नक्षत्र किंवा २१६० वर्षांत एक राशीने मागे सरकतो.
महाभारत (III. 230) रोहिणीवरील उन्हाळी संक्रांतीचे संकेत देते, इस पूर्व’ २२७६० हे धनिष्ठ येथे व्हर्नल इक्विनॉक्स देखील सूचित करते. वाल्मिकी असे सूचित करतात की मूल नक्षत्र येथे व्हर्नल इक्विनॉक्सपासून राक्षस वंशाची सुरुवात झाली, इ.स.पूर्व १७००० याच वेळी मनूचा महापूर आला. भूवैज्ञानिकांच्या मते हा महापूर १५००० वर्षांपूर्वी आला होता.
वाल्मिकी रामायण अल्विना चांद्रमास (IV.16) पासून पावसाळ्याचे वर्णन करते आणि भाद्रपद चंद्र महिन्यात (IV.28) पूर्व मान्सूनचे वर्णन करते” आणि अशा प्रकारे इस पूर्व ७३०० चा कालावधी देते. ग्रहांच्या स्थितीवरून रामाच्या जन्माची तारीख काढली गेली आहे. ४ डिसेंबर इस पूर्व ७२३२, ७ एप्रिल ७३०७ ईसापूर्व विवाह, २९ नोव्हेंबर ७३०६ ईसापूर्व वनवासात जाणे आणि १५ नोव्हेंबर ७२९२ ईसापूर्व रावणाचा वध झाला.
१६ ऑक्टोबर ५५६१ रोजी महाभारत युद्ध सुरू झाले. ग्रहांच्या स्थानांवरून गणना केल्याप्रमाणे. व्यासांनी श्वेता, श्यामा आणि तिवराच्या नावाखाली आणखी तीन ग्रहांचा उल्लेख केला आहे (महाभारत, सहावा.३) हे अनुक्रमे युरेनस, नेपच्यून आणि प्लूटोच्या स्थानांसह आहेत. अशा प्रकारे हे तीन ग्रह महर्षी व्यासांना ५५६१ मध्ये ज्ञात होते हे गणितीयदृष्ट्या सिद्ध होते.
खगोलशास्त्रीय नोंदी ठेवण्याची ऋग्वेदिक परंपरा पुराण इत्यादींनी पाळली.
सतपथ ब्राह्मण” असे सांगते की केतिकी पूर्वेकडून हलत नाहीत. हा कालावधी दिवंगत एस.बी. दीक्षित यांनी ईसापूर्व ३००० म्हणून मोजला आहे.
कौसितकी ब्राह्मण (१.३)” आणि मत्स्य पुराण (च. २०४), श्रावण मासात पावसाळ्याची माहिती देतात.
कौसियाकी ब्राह्मणाचे विधान ४३२० वर्षे प्राचीन आहे किंवा सुमारे २३२० वर्षे ईसापूर्व आहे.
मत्स्य पुराण (२०४.५) सांगते, “जो पावसाळ्यात १३ व्या दिवशी आणि माघ नक्षत्रात अर्पण करतो…” हे स्पष्ट आहे की १३ व्या दिवशी असलेले माघ नक्षत्र श्रावण किंवा भाद्रपद महिन्यात येते. अशाप्रकारे मत्स्य पुराण रचले गेले तेव्हा श्रवण आणि भाद्रपद हे पावसाळ्याचे महिने होते, हा कालावधी २००० वर्षे ईसापूर्व होता. मैत्रायणी उपनिषद (6.14) ग्रीष्म संक्रांती माघ नक्षैराच्या सुरूवातीस 120° वर सांगते. हे इस पूर्व १९०९ ची वस्तुस्थिती होती.
विष्णु पुराण (II. 8-76, 77) स्पष्टपणे सांगते की व्हर्नल इक्विनॉक्स कृत्तिकाच्या डोक्यावर होते आणि मेष राशीच्या सुरुवातीस होते. तर 26° हे व्हर्नल इक्विनॉक्सचे स्थान होते. त्याची तारीख १६५२ ईस पूर्व येते. अचूक श्रीमद्भागवत हाच काळ सांगतो.
वेदंग ज्योतिष हिवाळी संक्रांती धनिष्ठाच्या सुरूवातीला सांगतो, म्हणून ती इसपुर्व १६४० नंतर खेचली जाऊ शकत नाही. गर्गा सरपंता येथे ग्रीष्म संक्रांती सांगते. हा कालावधी १६४० ईसापूर्व आहे. परासर” ग्रीष्मकालीन संक्रांतीच्या अर्ध्या भागात सांगते.
कालिदासाने सुमारे २००० आषाढ मासात पावसाळा दिला
वराहमिहिराने कर्कड्याला ग्रीष्म संक्रांती ९०° हिवाळी संक्रांती २७०° मकरद्य येथे दिली. तर त्याचा कालावधी इसवी सन ५२० आहे.
अशा प्रकारे प्राचीन भारतातील खगोलशास्त्रीय नोंदींचा नीट अभ्यास केल्यास २३७२० ईस पूर्व काळापासून भारताच्या इतिहासाची पुरेशी अचूक कालगणना मिळू शकते. अलीकडील इस ५२० पर्यंत. नोंदी दर्शवतात की प्राचीन लोकांना संक्रांती आणि विषुववृत्तांचे स्थलांतर माहित होते
त्यांच्याकडे सूर्य, चंद्र, नक्षत्र आणि ऋतू यांच्या संबंधात वेळ मोजण्याची आणि वेळ निश्चित करण्याची एक अद्भुत पद्धत होती. त्यांनी कुशलतेने ग्रहांची स्थिती शोधून त्यानुसार त्यांची नावे दिली. त्यांना युरेनस, नेपच्यून आणि प्लूटो सापडले. त्यांनी काही ताऱ्यांच्या अवस्था शोधून त्यानुसार त्यांची नावे दिली. ते विश्व कसे अस्तित्वात आले याचा विचार करण्याच्या उंचीवर गेले. म्हणून आपण वैदिक खगोलशास्त्राचा अभ्यास केला पाहिजे ज्याद्वारे आधुनिक विज्ञानाचा फायदा होऊ शकतो.
टीप : हे माझे संशोधन नाही व यात दिलेल्या काळाची मी खातरजमा केलेली नाही. जो ग्रंथ वाचनात आला, तो अभ्यासपूर्ण व रसपूर्ण वाटला म्हणून त्यातील ठराविक भाग स्वैर अनुवाद स्वरुपात येथे दिला आहे. उत्सुक विद्वानांनी या काळाची खातरजमा करून त्यांची निरीक्षणे नोंदवली तर सर्वांना त्याचा फायदा होईल.
ज्योतिष मित्र मिलिंद (पुणे) संपर्क : 7058115947 (सशुल्क कुंडली मार्गदर्शन)
एखादा जातक ज्योतिषाकडे येतो, तेव्हा ज्योतिषी त्याच्या कुंडलीचे विश्लेषण करतो आणि त्यांस इष्ट तसेच अनिष्ट कालावधीची कल्पना देतो. पण काही जातक विचारणा करतात कि अनिष्ट गोष्टींसाठी काही उपाय आहे का.
खरेतर सगळ्याच गोष्टींना उपाय चालत नाही, अन्यथा विधिलिखित या शब्दाला अर्थ च उरला नसता आणि ज्योतिषी स्वत: देव आहोत असेच समजायला लागले असते.
काहींना भावपूर्ण केलेल्या उपायांचा उपयोग होतो तर काहींच्या समस्येची तीव्रता कमी व्हायला मदत होते.
हिंदू ज्योतिष शास्त्रात फार पूर्वीपासून अनेक ग्रंथांमध्ये असे पीडा निवारण्याचे उपाय सांगण्यात आले आहेत, त्याचाच आधार घेऊन ज्योतिषाकडून उपाय सुचवले जातात.
कोणी मंत्राचा जप करण्यास सांगेल, कोणी होम हवन शांती करण्यास सांगेल, कोणी पारायण, ग्रंथ वाचन सुचवेल, कोणी देवास ठराविक नैवेद्य दाखवून साकडे घालण्यास सांगेल, कोणी रंग व गुणधर्मांचा वापर करून रत्न, खडे, वा तत्सम उपाय सुचवेल. जो तो आपल्या श्रद्धेप्रमाणे वा झेपेल जमेल असा उपाय करतो. या सर्व प्रकारां प्रमाणेच आपल्याकडे यंत्र साधन फार प्राचीन काळापासून चालत आले आहे.
तर आज मी त्यातील जे अत्यंत सोपे यंत्र साधन जे प्रत्येक ग्रहाच्या पीडा निवारण्यासाठी उपयुक्त ठरेल ते व साधना कशी करावी याची थोडक्यात माहिती आपल्याला देणार आहे.
यंत्र या शब्दाचा अर्थ भारतीय उपकरण अथवा युक्ती या अर्थाने घेतात.
ज्योतिष, रसशास्त्र, आयुर्वेद, गणित, अभियांत्रिकी ई. शाखांमध्ये या चा प्रयोग दिसतो. ब्रह्मगुप्त द्वारा रचित ब्रह्मस्फुटसिद्धान्त मध्ये ‘यन्त्राध्याय’ नामक २२वां अध्याय आहे.
यंत्र सामान्यपणे आपल्या उद्दिष्टाशी संबंधित विशेष देवता/ ग्रह देवता यांचेशी संलग्न असतात. याचा वापर विशिष्ट लाभ, ध्यान, हानिकारक प्रभावापासून रक्षण करण्यासाठी, विशेष शक्तींचा विकास करण्यासाठी; धन, सफलता, संतती, विवाह, ई. गोष्टी प्राप्त होण्यासाठी घरात अथवा मंदिरात दैनंदिन पूजेसाठी ई. केला जातो.कधी कधी ताईत मध्ये देखील वापरला जातो. यंत्रे अंक, भूमितीय आकृती, त्रिकोण, चौकोन,, षट्कोन, अष्टभुज, प्रतीकात्मक चिन्हे, मंत्र ई. चा समावेश असू शकतो.
यंत्र हे मंत्राचेच प्रतिरूप असते. यंत्र हे मंत्राचेच स्वरूप आहे. यंत्राकृतीत ती देवता अधिष्ठित असते. यंत्राची रचना केवळ रेखांकन नसून त्यामागे एक विज्ञान आहे. चित्र व प्रतिमेप्रमाणेच यंत्रे ही देवतेची प्रतिरूपे असतात. काही यंत्रे रेखाप्रधान असतात. काही आकृतिप्रधान व संख्याप्रधान असतात. ज्याच्या नावाचे यंत्र असते त्या देवतेचा मंत्र ताम्रपटावर किंवा भूर्जपत्रावर खोदलेला असतो.
सांगितलेल्या विधीप्रमाणे नियमाने श्रद्धापूर्वक या मंत्राचे पूजन केल्याने सर्व विघ्ने दूर होतात.
सूर्य यंत्र :
सूर्योपासना करण्यासाठी अत्यंत सोपे यंत्र या ठिकाणी देत आहे. अनिष्ट रविसाठी हे यंत्र रामबाणच आहे.
प्रारंभ : कृत्तिका नक्षत्र असेल त्या दिवशी या यंत्रसाधनेस प्रारंभ करावा. जेव्हा रवि सिंह राशीत गोचर भ्रमण करतो तो काळ या साधनेस श्रेष्ठ असतो.
साधना स्थान : ज्या जागेवर बसून साधना करावयाची आहे ते शांत व स्वच्छ असावे. साधना होईपर्यंत एकाग्र चित्त असावे.
आसन व वस्त्र : साधना काळात शिवलेले कपडे घालू नयेत. न शिवलेले रेश्मी वस्त्र धारण करावे. रेश्मी वस्त्र नसेल तर स्वच्छ धोतर वापरावे. वस्त्र व धोतर लाल असावे.
साधन विधी : सूर्यमंत्र साधनेस प्रारंभ करण्यापूर्वी धूप व उदबत्त्या प्रज्वलित करून वातावरण प्रसन्न करावे. सूर्य व विष्णूचे चित्र चौरंगावर लाल कापड अंथरून त्यावर ठेवावे. साधकाचे तोंड पूर्व दिशेला असावे. सूर्य व विष्णूचे धूप-दीपांनी पूजन करावे. गंगाजलात केशर मिसळावे. त्या पाण्याने भोजपत्र स्वच्छ करावे व ते वाळवून घ्यावे. ही साधना कृत्तिका नक्षत्राच्या दिवशी सुरू करून २७ दिवसांत पूर्ण करावी.
चंद्र यंत्र :
चंद्र यंत्र साक्षात चंद्रदेवतेची प्रतिमा आहे. हे यंत्र विधिवत पूजन होम ३ हवनाने सिद्ध केल्यावर आजच्या भौतिक युगातसुद्धा अधिक शक्तिमान व प्रभावशाली बनते. म्हणून बाजारात मिळणाऱ्या यंत्राचे पूजन केल्याशिवाय ते गुणकारी ठरत नाही. चंद्रदेवतेच्या उपासनेसाठी अत्यंत साधे व सोपे यंत्र देत आहे.
प्रारंभ : शुक्ल पक्षातील रोहिणी नक्षत्र असेल त्या दिवशी साधना सुरू करावी. सोमवारी रात्री चंद्राच्या होऱ्यात ही साधना प्रारंभ करावी.
साधना स्थान -: साधना स्थान शांत व प्रसन्न असावे. या जागेत चंद्रप्रकाश येत असेल तर उत्तम. साधना पूर्ण होईतो एकाग्रचित्त राहावे.
आसन व वस्त्र -: शिवलेली वस्त्रे परिधान करू नये. पांढरे वस्त्र, नेसावे. आसन पांढऱ्या लोकरीचे किंवा दुर्वासन असावे. धोतर चालेल.
साधना विधी -: चंद्र यंत्र साधनेपूर्वी धूप प्रज्वलित करावे. आंब्याच्या पाटावर पांढरी कमळाची फुले अंथरून त्यावर शंकराची तसबीर ठेवावी. चंद्रमौळी शंकराच्या तसबिरीसमोर साधकाने उत्तराभिमुख बसावे.
साधकाने आसनावर बसून ३ वेळा आचमन करावे. गंगाजलात केशर मिसळावे. त्या पाण्याने भोजपत्र स्वच्छ करावे. अष्टगंधाची शाई करून भोजपत्रावर आकृतीत दाखविल्याप्रमाणे चंद्र यंत्र लिहावे. यंत्र तयार झाल्यावर शंकराच्या समोर ठेवून त्याची पूजा करावी. यंत्राला नमस्कार करून जपास सुरुवात करावी. जपसंख्या ४४,०००, जप समाप्तीच्या दिवशी १०८ आहुती द्याव्यात. नमस्कार कमीत कमी ११ वेळा करावा. पुन्हा पूजन करून यंत्र उचलून घ्यावे व त्यावर थोड्या फूलपाकळ्या व होमपात्रातील भस्म ठेवावे. यंत्राच्या आधी २ घड्या कराव्यात. नंतर ४ घड्या करून रेशमी धाग्याचे १२ फेरे देऊन ५ गाठी माराव्यात. चांदीच्या ताईतात यंत्राची घडी ठेवून ताईताचे तोंड मेणबत्तीने बंद करावे. श्रद्धेने ताईत गळ्यात घालावा. दान करावे व घरातील वडील मंडळींना व नमस्कार करावा.
मंगळ यंत्र :
मंगळ यंत्र मंगळाची सजीव प्रतिमा आहे. हे यंत्र विधिवत् बनवून पूजा पाठ व होमहवनाने सिद्ध करून घेतले तर आजच्या भौतिक विज्ञानाच्या कोणत्याही यंत्रापेक्षा अधिक शक्तिशाली व त्वरित प्रभावी होते. वातावरण, आस्था व सहिष्णुतेचा अभाव आज सर्वत्र आढळतो. यामुळे बाजारात मिळणारे यंत्र विकत घेऊन त्या यंत्राची विधिवत् पूजा करावी. मंगळ ग्रहाच्या उपासनेचे एक अत्यंत सोपे यंत्र येथे देत आहे.
प्रारंभ : शुक्ल पक्षातील मृग, चित्रा धनिष्ठा या मंगळाच्या तीन नक्षत्रांपैकी एक नक्षत्र ज्या मंगळवारी येईल त्या दिवशी सूर्योदयापासून एक तासाचा कालावधी हा मंगळ यंत्रसाधनेस उत्तम आहे.
साधना स्थान : ज्या ठिकाणी बसून साधना करावयाची असेल, ती जागा स्वच्छ, शांत व प्रसन्न असावी. साधना पूर्ण होईपर्यंत मन एकाग्र असावे.
आसन व वस्त्र • साधना काळात शिवलेली वस्त्रे नेसू नयेत. फक्त – तांबडे सोवळे नेसावे. लाल रंगाचे रेशमी/लोकरीचे आसन वापरावे कुशासनही चालेल. मृगासन हे या साधनेसाठी श्रेष्ठ आसन आहे.
साधना विधी : मंगळ साधना सुरू करण्यापूर्वी धूप जाळावा, उदबत्त्या लावाव्यात. पाटावर फुले अंथरून आसन तयार करून बजरंगबलीच्या फोटोची स्थापना करावी. फोटोची स्थापना पूर्वाभिमुख करा. स्वतः साधकाने आसनावर (पाट) बसून ३ वेळा आचमन करावे. हनुमंताचे ध्यान करावे. केशरयुक्त पाण्याने भोजपत्र स्वच्छ करून वाळवावे. अष्टगंधाच्या शाईने मंगळ यंत्र लिहावे. हे यंत्र हनुमानाच्या समोर पाटावर ठेवावे. त्याची पूजा करावी. लाल फुले वाहावीत. पूजा झाल्यावर मंगळ नमस्कार मंत्र म्हणून नमस्कार करावा व संकल्पित जपास प्रारंभ करावा. एकूण जप ४० हजार करावे. जपसमाप्तीच्या वेळी १०८ आहुत्या जपमंत्राने अग्नीत द्याव्यात. यज्ञविधीत त्रुटी राहिली असेल तर त्याबद्दल क्षमायाचना करावी. मंगळ पूजा करून यंत्र पाटावरून उचलून घ्यावे. त्यावर फुलांची पाकळी व यंत्रभस्म ठेवावे. यंत्राच्या आधी तीन घड्या घालाव्यात व लाल रेशमी दोऱ्याने नऊ फेरे मारून तीन गाठी माराव्यात. ताईतात हे यंत्र घालून मेणबत्तीने ताईताचे तोंड बंद करून श्रद्धेने गळ्यात धारण करावे. या विधीनंतर गव्हाच्या पिठात गूळ-तूप घालून चुरम्याचे लाडू करून घ्यावेत. लाडवांचे जेवण ब्राह्मण व लहान मुलास द्यावे. तांबे, गूळ, पोवळा, लाल कापड दान करावे. घरातील सर्व वडीलधाऱ्या मंडळींना नमस्कार करून त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा.
पथ्य : (१) यंत्रधारण करून शवाला स्पर्श करू नये. स्मशानात जाताना यंत्र बरोबर नेऊ नये, शवाला अग्नी देऊ नये. (२) यंत्र ताईतात घातल्यावर ताईत पुन्हा कधीच उघडू नये. (३) मंगळ यंत्र इतर यंत्राबरोबर धारण करू नये.
बुध यंत्र :
या ठिकाणी बुध ग्रहाचे एक अत्यंत सोपे यंत्र देत आहे. सांगितलेल्या विधिविज्ञानानुसार नियमपूर्वक श्रद्धेने या यंत्राची पूजा केल्यास सर्व अडचणींचा परिहार होऊन यशस्वी जीवन जगण्यास या यंत्राची निश्चित मदत होते. भौतिक व आध्यात्मिक दोन्ही सुखे मिळतात..
प्रारंभ : कोणत्याही महिन्याच्या बुधवारी बुध नक्षत्रांपैकी एक नक्षत्र येत असेल त्या बुधवारी सकाळी सूर्योदयापासून एक तासाच्या अवधीत साधनेस आरंभ करावा.
साधना स्थान : साधना स्थान शांत, प्रसन्न, स्वच्छ व एकाग्र असावे. आसन व वस्त्र – शिवलेली वस्त्रे नेसू नयेत. फक्त सोवळे नेसावे किंवा पांढरे धोतर नेसावे.
साधना विधी – धूप, उदबत्त्या लावाव्यात. श्री दुर्गादेवीचे चित्र पाटावर हिरवे वस्त्र अंथरून त्यावर तुमचे तोंड पूर्वेला राहिलं असे ठेवावे. आसनावर बसून देवीची षोडषोपचाराने पूजा करावी. ही पूजा बुध नक्षत्रापासून सुरू करून २७ दिवसांत पूर्ण करावी. देवीच्या पूजेनंतर तीन आचमन करावे. | गंगाजल किंवा नदीचे पाणी घेऊन त्यात केशर मिसळावे. या केशरयुक्त पाण्याने भोजपत्र स्वच्छ करून वाळवून घ्यावे. अष्टगंधाची शाई तयार करून दाखविलेल्या आकृतीप्रमाणे बुध यंत्र लिहावे. यंत्राचे नऊ भाग सारख्या आकाराचे असावेत. यंत्र लिहिताना यंत्राचे षोडषोपचारे पूजन करावे. त्यानंतर दीप प्रज्वलित करून ॐ बुध बुधाय नमः मंत्र तोंडाने म्हणत राहावा. हे यंत्र दुर्गादेवीच्या समोर त्याच पाटावर ठेवावे.
त्यानंतर बुध मंत्र ॐ बुं बुधाय नमः १६००० इतक्या जपास आरंभ करावा. हा जप सात दिवसांत पूर्ण करावा.
संकल्पित जपसंख्या पूर्ण झाल्यावर गाईच्या दुधाच्या खिरीच्या २१ आहुत्या द्याव्यात.
गुरू यंत्र :
जिज्ञासू व श्रद्धावान साधकांसाठी येथे एक अत्यंत सोपे परंतु प्रभावी असे गुरू यंत्र देत आहे.
प्रारंभ : कोणत्याही महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील गुरुवारी पुनर्वसु नक्षत्र असेल त्या गुरुवारी सूर्योदयापासून एका तासाच्या अवधीत गुरू यंत्र साधनेस प्रारंभ करावा.
साधना स्थान : शांत, प्रसन्न, स्वच्छ, एकाग्र असावे. आसन व वस्त्र – शिवलेली वस्त्रे नेसू नये फक्त पिवळ्या रंगाचे सोवळ नेसावे किंवा पांढरे धोतर नेसावे. दर्भासनही चालेल.
विधी – गुरू यंत्रसाधना सुरू करण्यापूर्वी धूप, उदबत्त्या लावाव्यात. गुरूची प्रतिमा आंब्याच्या लाकडाच्या पाटावर वस्त्र अंथरून त्यावर ठेवावी.
तुमचे तोंड पूर्वेला राहील अशा स्थितीत प्रतिमा ठेवावी. ही साधना पुनर्वसु नक्षत्राच्या दिवशी सुरू करून २७ दिवसांत तिची सांगता करावी.
गुरू प्रतिमेचे पूजन करून तीन वेळा आचमन करावे. केशरयुक्त पाण्याने भोजपत्र स्वच्छ करून वाळवावे. लेखणीने गुरू यंत्र लिहावे. यंत्राचे नऊ भाग करावे. यंत्र तयार झाल्यावर पाटावर ठेवावे. पिवळ्या फुलांनी व धूपदीपाने यंत्र पूजन करावे. प्रतिमेस नमस्कार करावा व संकल्पित जपास आरंभ करावा. मंत्रजप पूर्ण झाल्यावर मंत्र म्हणत २७ आहुत्या द्याव्यात. शेवटच्या दिवशी १०८ आहुत्या द्याव्यात. यज्ञ पूर्ण झाल्यावर पूजन करावे. तांदळाच्या खिरीचा नैवेद्य दाखवावा. यंत्र उचलून फुलाची एक पाकळी व चिमूटभर भस्म घेऊन ते यंत्रावर ठेवावे. पहिल्यांदा तीन नंतर तीन अशा यंत्राच्या घड्या घालाव्यात. पिवळ्या दोऱ्याने तीन गाठी माराव्यात. पिवळ्या वस्त्रात बांधून उजव्या हाताच्या दंडावर हे यंत्र बांधावे. यंत्र ताईतात घालून बांधल्यास सुरक्षित राहील. ब्राह्मण भोजन द्यावे, दान करावे, दक्षिणा द्यावी.
शुक्र यंत्र :
या ठिकाणी शुक्र ग्रहाचे एक अत्यंत सोपे यंत्र देत आहे. सांगितलेल्या विधीप्रमाणे नियमपूर्वक या यंत्राची पूजा केल्यास सर्व अडचणींचा परिहार होऊन शुक्र ग्रहाची अनिष्टता निवारली जाऊन साधक सर्वार्थान सुखी होईल.
प्रारंभ : कोणत्याही महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील शुक्रवारी भरणी, पूर्वाफाल्गुनी, पूर्वाषाढा यापैकी एक नक्षत्र असेल त्या शुक्रवारी सूर्योदयापासून एक तासाच्या अवधीत यंत्रसाधना आरंभ करावी. दीपावलीच्या रात्री तिसर्र प्रहरापासून सुद्धा यंत्रसाधना आरंभ करता येईल.
साधना स्थान : शांत, स्वच्छ व प्रसन्न असावे. एकाग्र असावे. मध्येच कोणाशी बोलू नये.
आसन व वस्त्र : शिवलेली वस्त्रे नेसू नयेत. फक्त सोवळे नेसावे किंवा पांढरे धोतर नेसावे. बसण्यासाठी पांढऱ्या लोकरीचे आसन असावे. दर्भासनही उत्तम असते.
साधना विधी : शुक्राची प्रतिमा पाटावर पांढरे वस्त्र अंथरून त्यावर ठेवावी. तुमचे तोंड पूर्वेला राहील अशा स्थितीत ती पाटावर ठेवावी. आसनावर बसून, शुक्र प्रतिमा व यंत्राची धूप, दीप, फुले यांनी पूजा करावी. शुक्र नक्षत्रापैकी कोणत्याही नक्षत्रावर सुरू करून २७ दिवसांत त्याची सांगता करावी. पूजन झाल्यावर तीन वेळा आचमन करावे. केशरयुक्त पाण्याने भोजपत्र व तांब्याचे यंत्र स्वच्छ करून वाळवावे. अष्टगंधाची शाई घेऊन, भोजपत्रावर शुक्र यंत्र लिहावे. पांढरी फुले, धूप- दीपाने यंत्रपूजन करावे. शुक्राचा नमस्कार मंत्र म्हणून त्यांना नमस्कार करावा व जपाचा संकल्प करून जपास सुरुवात करावी. एकूण ६८००० जप करावा.
रोजचा मंत्र जप पूर्ण झाल्यावर २७ आहुत्या द्याव्यात. शेवटच्या दिवशी १०८ आहुत्या द्याव्यात. यज्ञ पूर्ण झाल्यावर पूजन करून नैवेद्य दाखवावा.
यंत्र पूजेतून उचलून घ्यावे. त्यावर वाहिलेल्या फुलाची एक पाकळी व सोमपात्रातील चिमूटभर भस्मही ठेवावे. भोजपत्राच्या आधी चार व नंतर चार घड्या घालाव्यात. रेशमी दोऱ्याने सात गाठी द्याव्यात व ताईतात बंद मन यंत्र उजव्या दंडावर धारण करावे. ब्राह्मणास भोजन व दक्षिणा द्यावी. यथाशक्ती दान करावे. सुख शांती, विवाहात अडचणी असतील तर निवारणासाठी, यौनरोग दूर करण्यासाठी शुक्र यंत्र धारण करावे.
शनियंत्र :
या ठिकाणी शनि ग्रहाचे एक अत्यंत सोपे यंत्रे दिले आहे.
प्रारंभ : कोणत्याही महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील शनिवारी अनुराधा नक्षत्र असेल त्या शनिवारी रात्री दुसऱ्या प्रहरात यंत्रसाधना प्रारंभ करावी.
साधना स्थान : प्रसन्न, स्वच्छ, शांत असावे. इतर ग्रह यंत्रसाधनेसाठी लागते ती सर्व सामग्री फक्त काळी फुले व काळा दोरा शनि यंत्रसाधनेसाठी वापरावा.
साधना विधी इतर ग्रहाप्रमाणेच करावा. सर्व विधी आधी तीन व नंतर तीन अशा घड्या कराव्यात. काळ्या रेशमी दोऱ्याने झाल्यावर त्यावर सहा गाठी माराव्यात. हे यंत्र ताईतात घालून उजव्या हाताच्या दंडावर धारण करावे.
राहू यंत्र :
या ठिकाणी राहूचे अत्यंत सोपे यंत्र दिले आहे. सांगितलेल्या विधीप्रमाणे नियमांचे पालन करून यंत्राची पूजा करावी. हे यंत्र स्थापन केल्यास राहूची अनिष्टता संपुष्टात येईल व अपणास भौतिक व आध्यात्मिक दोन्ही सुखे प्राप्त होतील.
साधना स्थान : ज्या ठिकाणी बसून साधना करायची असेल ती जागा स्वच्छ, शांत व प्रसन्न असावी. सुगंधित उदबत्त्या लावून वातावरण प्रसन्न करावे.
प्रारंभ : कोणत्याही महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील शनिवारी आर्द्रा, स्वाती किंवा शततारका नक्षत्र असेल तर त्या शनिवारी दुसऱ्या प्रहरात यंत्रसाधनेस प्रारंभ करावा.
आसन व वस्त्र – • साधना काळात शिवलेले वस्त्र नेसू नये. निळ्या रंगाचे सोवळे नेसावे. आसन निळ्या रंगाचे लोकरीचे किंवा दर्भासन असले तरी चालेल.
साधना विधी : राहू यंत्रसाधना सुरू करण्यापूर्वी राहूची प्रतिमा, राहूचा फोटो, तांबे किंवा लोखंडाच्या पत्र्यावर कोरलेले राहू यंत्र हे आंब्याच्या पाटावर निळे वस्त्र अंथरून त्यावर ठेवावे. तुमचे तोंड पश्चिमेस राहील अशी मांडणी करावी. आसनावर बसून राहू देवतेची-यंत्राची पूजा करवी. निळी फुले वाहावीत. करंजाच्या किंवा मोहरीच्या तेलाची समई लावावी. ही साधना शनिवारी आर्द्रा, स्वाती किंवा शततारका नक्षत्रावर सुरू करून २७ दिवसांत संपवावी.
राहूच्या यंत्राची पूजा केल्यावर तीन वेळा आचमन करावे. गंगाजल किंवा विहिरीच्या नदीच्या पाण्यात केशर मिसळून केशरमिश्रित पाण्याने भोजपत्र वे लोखंड तांब्यांवर कोरलेले यंत्र स्वच्छ करून वाळवावे. अष्टगंधाची शाई करून भोजपत्रावर वरील आकृतीप्रमाणे राह यंत्र लिहावे. हे यंत्र व धातूवर कोरलेले यंत्र अशी दोन्ही यंत्रे राहू लाकडाच्या पाटावर स्थापन करावीत. यंत्राला नमस्कार करावा. नंतर संकल्प प्रतिमेसमोर आंब्याच्या करून जप करावा. जप हळुवार आवाजात करावा. मध्येच कुणाशीही बोलू नये. अंग जोरजोराने हलवू नये. एकूण ७२,००० जप करावयाचा दररोज २७०० याप्रमाणे २६ दिवस जप करावा. शेवटच्या दिवशी १८०० जय । करावा. म्हणजे जपसंख्या २७ दिवसांत पूर्ण होईल. आहे.
रोजचा मंत्र पूर्ण झाल्यावर रोज २७ आहुत्या द्याव्यात. शेवटच्या दिवशी १०८ आहुती द्याव्यात.
केतू यंत्र :
प्रारंभ : कोणत्याही महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील आश्विनी, मघा, मूळ यापैकी एक नक्षत्र ज्या शनिवारी येईल त्या शनिवारी रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहरात केतू यंत्राची साधना सुरू करावी.
साधन स्थान : ज्या ठिकाणी बसून साधना करावयाची ती जागा – शांत, प्रसन्न व स्वच्छ असावी. सुगंधित उदबत्त्या लावून वातावरण प्रसन्न करावे. साधना पूर्ण होइपर्यंत एकाग्र असावे. मध्येच कोणाशी बोलू नये.
आसन व वस्त्र : साधना काळात शिवलेली वस्त्रे नसू नयेत. काळ्या रंगाचे वस्त्र नेसावे. काळ्या रंगाने रंगवलेले वस्त्र नेसल्यास अधिक चांगले. बसण्यासाठी आसन काळ्या लोकरीचे असावे. दुर्वासन किंवा कुशासनसुद्धा चालेल.
यंत्रसाधनेचा विधी : केतू यंत्र साधना सुरू करण्यापूर्वी केतूची प्रतिमा, पोलाद किंवा तांब्यावर कोरलेले यंत्र आंब्याच्या पाटावर काळे वस्त्र अंथरून त्यावर ठेवावे. आपले तोंड पश्चिमेला राहील अशा पद्धतीने पूजेची मांडणी करावी. आपण आसनस्थ होऊन केतू यंत्र व प्रतिमेचे पूजन करावे. फुले, धुरकट रंगाची असावीत. अशा रंगाची फुले न मिळाल्यास लाल कण्हेरीची फुले वाहावीत. करंज किंवा मोहरीच्या तेलाने समई लावावी. ही साधना २७ दिवसांत पूर्ण करावी.
केतू यंत्र व देवतेची पूजा झाल्यावर तीन वेळा आचमन करावे. गंगाजळ, नदी वा केशरयुक्त पाण्याने भोजपत्र व धातूवर कोरलेले यंत्र वाळवून घ्यावे. अष्टगंधाची शाई करून आकृतीत दाखवल्याप्रमाणे लेखणीने भूर्जपत्रावर केतू यंत्र लिहून झाल्यावर हे भूर्जपत्रावरील यंत्र व धातूवर कोरलेले यंत्र, केतू प्रतिमेच्या समोर पाटावर ठेवावे. केतू देवाला नमस्कार करावा. नंतर संकल्पपूर्वक जप करण्यास सुरुवात करावी. जप हळू आवाजात करावा. शांत व एकाग्र चित्ताने जप करावा. एकूण ६८,००० जप २७ दिवसांत पूर्ण करावा.
रोजचा मंत्र पूर्ण झाल्यावर रोज २७ आहुत्या द्याव्यात. शेवटच्या दिवशी १०८ आहुत्या द्याव्यात. यज्ञ पूर्ण झाल्यावर पुन्हा एकदा केतू यंत्र व प्रतिमेचे पूजन करावे. तिळवडी किंवा तिळपोळीचा नैवेद्य दाखवावा. पूजेनंतर यंत्र उचलून घ्यावे. त्यावर वाहिलेल्या फुलाची एक पाकळी व चिमूटभर भस्म ठेवावे. आधी यंत्राच्या चार घड्या व नंतर पुन्हा ४ घड्या कराव्यात. काळ्या रेशमी दोऱ्याने यंत्र बांधून सात गाठी माराव्यात. हे यंत्र ताईतात घालून ताईताचे तोंड मेणबत्तीने बंद करावे. हे यंत्र उजव्या दंडावर धारण करावे. धातूवर कोरलेले यंत्र फ्रेम करून दुकानात, फॅक्टरीत पश्चिम दिशेला लावावे. पूजेत ठेवले तरी हरकत नाही.
ब्राह्मणभोजन करावे. त्या ब्राह्मणाला तिळवडी किंवा तिळाची पोळी भोजनात द्यावी. भोजनानंतर आपल्या ऐपतीनुसार सोने, काळे तीळ, पोलादी सुरी, तेल, काळे वस्त्र व रोख दक्षिणा दान म्हणून द्यावी.
ज्योतिष मित्र मिलिंद 