लेख : ‘कालांतर’ चे ‘Calendar’

संदर्भ : पंचांग: भाग १

मूळ अनुवादक : वासुदेव प्रजापती

संकलक व स्वैर लेखन : ज्योतिष मित्र मिलिंद

नमस्कार,

आज आपण युरोपमधील सौर दिनदर्शिका पद्धतीचा उगम वा मूळ स्त्रोत या बाबत थोडक्यात रंजक माहिती आपण बघणार आहोत.

‘कालांतर’ हा शब्द संस्कृत भाषेतून आला आहे. ज्याप्रमाणे “एका कालखंडातून दुसऱ्या कालखंडात होणाऱ्या संक्रमणाला” ‘कालांतर’ असे संबोधले जाते, त्याचप्रमाणे काळाच्या ओघात घडणाऱ्या बदलांच्या आकलनालाही ‘कालांतर’ असेच म्हटले जाते.

जेव्हा भारताचे खगोलशास्त्रीय ज्ञान अरेबिया मार्गे युरोपातील राष्ट्रांपर्यंत, जसे की ग्रीस आणि रोमपर्यंत पोहोचले, तेव्हा त्याच्या उच्चाराबाबत काही अडचणी निर्माण झाल्या.

युरोपातील अनेक प्रदेशांमधील भाषांमध्ये, ‘त’, ‘ट’ आणि ‘ड’ या अक्षरांना अनुरूप असलेले ध्वनी (उच्चार) अस्तित्वातच नाहीत. परिणामी, त्यांना हे विशिष्ट ध्वनी उच्चारणे शक्य होत नाही. जेव्हा आपण हा शब्द उच्चारतो, तेव्हा त्यांना ‘कालांतर’ हा शब्द अगदी अचूकपणे ऐकू येतो; परंतु जेव्हा ते स्वतः तो उच्चारण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा तो शब्द अपरिहार्यपणे Kalandar असा ऐकू येतो. याचे कारण वरील अक्षरांच्या जागी, त्यांना केवळ ‘d’ हाच ध्वनी उच्चारणे शक्य असते. अशा प्रकारे, Kalandar या संज्ञेने युरोपातील विविध भाषिक प्रदेशांमधून आपला प्रवास होत असतानांच तिच्यात काही किरकोळ बदलही होत गेले. ज्यामुळे कालांतराने या संज्ञेचे रूपांतर होऊन त्यातून ‘Calendar’ हा शब्द निर्माण झाला.

किरकोळ बदलांच्या एका टप्प्याटप्प्याने चालणाऱ्या प्रक्रियेद्वारे, कालांतराने त्याचे रूपांतर ‘दिनदर्शिके’ मध्ये झाले. युरोपीय दिनदर्शिका केवळ सूर्याच्या गतीवर आधारित असलेल्या गणितीय तत्त्वावर चालतात. म्हणूनच, खगोलशास्त्रीय परिभाषेत त्यांना ‘सौर दिनदर्शिका’ असे संबोधले जाते.

इ.स.पू. ७१६ ते ६७३ या कालावधीत, रोमन सम्राट नुमा पॉम्पिलियस याने ‘जानेवारी’ आणि ‘फेब्रुवारी’ हे दोन नवीन महिने सुरू केले. त्या वेळी, त्याने जानेवारीला वर्षाचा पहिला महिना आणि फेब्रुवारीला बारावा महिना म्हणून निश्चित केले. पुढे, इ.स.पू. १५३ मध्ये या पद्धतीत सुधारणा करण्यात आली आणि फेब्रुवारीची गणना वर्षाचा दुसरा महिना म्हणून केली जाऊ लागली. परिणामी, मूळच्या भारतीय महिन्यांचा दहा महिन्यांचा क्रम बदलला आणि ते तिसऱ्या स्थानापासून ते बाराव्या स्थानापर्यंत सरकले. सप्टेंबर, ऑक्टोबर, नोव्हेंबर आणि डिसेंबर—जे महिने यापूर्वी अनुक्रमे सातव्या, आठव्या, नवव्या आणि दहाव्या स्थानावर होते, ते आता नवव्या, दहाव्या, अकराव्या आणि बाराव्या स्थानावर ढकलले गेले.

काळाच्या ओघात महिन्यांची नावेही विविध देव, देवी आणि राजांच्या नावावरून ठेवण्यात आली.

January : हे नाव ‘Janus’ या देवावरून घेण्यात आले.

February : हे नाव ‘Februa’ या देवीवरून ठेवण्यात आले.

March : हे नाव प्राचीन रोमन युद्धाची देवता Mars या देवीवरून ठेवण्यात आले.

April : हे नाव Aperio (बहरणे/फुलणे) या शब्दावरून व्युत्पन्न झाले.

May : हे नाव ज्या महिन्यात वनस्पती बहरतात, म्हणजेच वाढीचा ऋतू—त्या महिन्याला ‘May’ असे नाव देण्यात आले; हे नाव Mag (वाढणे) या शब्दावरून आले आहे.

June : हे नाव ‘Juno’ या देवी वरून घेण्यात आले;

July : हे नाव ज्या महिन्यात ज्युलियस सीझरचा जन्म झाला, त्या महिन्याचे नाव बदलून ‘July’ असे झाले.

August : हे नाव ऑगस्टस सीझरच्या नावावरून ठेवण्यात आले.

काही मूळ संस्कृत संज्ञा मात्र युरोपीय दिनदर्शिकेत कोणत्याही बदलाशिवाय तशाच राहिल्या.

सप्टेंबर : (सप्तम + अंबर),

ऑक्टोबर : (अष्टम + अंबर),

नोव्हेंबर : (नवम + अंबर)

डिसेंबर : (दशम + अंबर)

धन्य ते आपले पुर्वज ! त्यांच्या अगाध ज्ञानाला त्रिवार वंदन !!!

ज्योतिष मित्र मिलिंद (पुणे)
ज्योतिर्विदया वाचस्पती
संपर्क : 7058115947
(सशुल्क कुंडली मार्गदर्शन)